Od wielu lat naukowcy poszukują skutecznych metod wykorzystania ludzkiego układu immunologicznego do walki z nowotworami. Dynamiczny rozwój medycyny oraz wytrwałość badaczy zaowocowały rejestracją terapii komórkowo-genowej CAR-T.
Innowacyjna technologia CAR-T wykorzystuje układ odpornościowy pacjenta oraz zaawansowaną inżynierię genetyczną do zwalczania komórek nowotworowych dzięki zmodyfikowanym genetycznie limfocytom T.
Pierwszą pacjentką na świecie, która przeszła w 2012 roku leczenie z wykorzystaniem technologii CAR-T była siedmioletnia amerykanka Emily Whitehead cierpiąca na ostrą białaczkę limfoblastyczną z komórek B. Terapia CAR-T podana dziewczynce w ramach badania klinicznego spowodowała całkowitą remisję choroby. Aktualnie Emily Whitehead aktywnie działa jako współzałożycielka i ambasadorka swojej fundacji.
Terapia limfocytami T znajduje zastosowanie w hematoonkologii, ale eksperci mają nadzieję, że terapię CAR-T uda się wykorzystać w przyszłości także w leczeniu nowotworów litych.
Co warto wiedzieć na temat terapii CAR-T w leczeniu nowotworów w 2026 roku?
Na czym polega technologia CAR-T?
Terapia CAR-T wykorzystuje potencjał układu odpornościowego pacjenta do walki z nowotworem. Inaczej niż w tradycyjnych metodach terapeutycznych, gdzie podaje się pacjentom gotowy lek i obserwuje reakcję organizmu, tutaj „lek” tworzy się indywidualnie dla każdego z nich.
W przeciwieństwie do przeciwciał monoklonalnych, które są formą immunoterapii biernej, CAR-T jest terapią komórkową, określaną jako „żywy lek”. Jak to działa?
W uproszczony sposób technologię CAR-T można opisać następująco: limfocyty T są pobierane od pacjenta metodą leukaferezy, namnażane i aktywowane poza organizmem pacjenta, następnie przy pomocy wektorów wirusowych wprowadza się do nich chimerowe receptory antygenowe. Tak przygotowane CAR-T są podawane pacjentowi drogą infuzji dożylnej do krwioobiegu, gdzie zmodyfikowane genetycznie limfocyty T szukają i zwalczają nowotwór.
Przed podaniem CAR-T stosowane jest leczenie limfodeplecyjne (zmniejszenie liczby limfocytów T w organizmie chorego) w postaci chemioterapii w celu zwiększenia skuteczności immunoterapii.
Terapia CAR-T jest efektem współpracy biotechnologów, onkologów i immunologów.
Technologia CAR-T stanowiła przełom w leczeniu chłoniaków B-komórkowych i ostrej białaczki limfoblastycznej. Jej wprowadzenie pozwoliło na uzyskanie remisji u chorych, dla których nie było wcześniej żadnych skutecznych metod leczenia.
SPRAWDŹ: CAR-T W POLSCE – WSKAZANIA I REFUNDACJA
W jakich nowotworach stosuje się CAR-T?
Pierwsza terapia CAR-T została w Polsce zrefundowana w 2021 roku, dla dzieci i młodych dorosłych chorujących na ostrą białaczkę limfoblastyczną. Od tamtego czasu dostęp do niej rozszerzył się o kolejne wskazania terapeutyczne.
Aktualnie jest dostępna również dla chorujących na chłoniaka rozlanego z dużych komórek B (DLBCL) lub chłoniaka z komórek B o wysokim stopniu złośliwości (HGBCL) lub stransformowanego w DLBCL chłoniaka grudkowego (TFL) – w 2., 3. lub kolejnych liniach leczenia, a także chorujących na pierwotnego chłoniaka śródpiersia z dużych komórek B (PMBCL) – w 3. lub kolejnych liniach leczenia.
Terapia CAR-T w postaci różnych produktów jest zarejestrowana w krajach EU w leczeniu chorych na:
- oporną nawrotową ostrą białaczkę limfoblastyczną z prekursorowych komórek B,
- chłoniaka DLBCL,
- chłoniaka z komórek płaszcza,
- chłoniaka grudkowego,
- szpiczaka plazmocytowego.
PRZECZYTAJ: CAR-T NA ŚWIECIE – REJESTRACJE
Jak działa terapia CAR-T – etapy leczenia
Terapia z wykorzystaniem modyfikowanych genetycznie komórek układu odpornościowego – limfocytów T polega na pobraniu od pacjenta jego własnych limfocytów T i wprowadzeniu do nich metodą laboratoryjną (przy pomocy wektora wirusowego) odpowiedniego konstruktu genetycznego, aby mogły rozpoznać komórkę nowotworową, umiały ją zabić, i dodatkowo umiały się przed nią bronić.
Dzięki informacjom zakodowanym w konstrukcie genetycznym limfocyty T wytwarzają na swojej powierzchni chimeryczne receptory antygenowe (CAR) „rozpoznające” charakterystyczne białko (antygen) na powierzchni komórki nowotworowej.
Produkują również specjalny rodzaj białka wzmacniający sygnał o wykryciu „wroga” przekazywany z receptora do wnętrza limfocytu T i aktywujący go do walki. Tak uzbrojone (zmodyfikowane genetycznie) limfocyty T (CAR-T) podaje się dożylnie pacjentowi. Żywy lek namnaża się w jego organizmie.
Dzięki chimerycznemu receptorowi antygenowemu, rozpoznaje i łączy się z antygenami obecnymi na powierzchni komórek nowotworowych uruchamiając mechanizm immunologiczny – produkcję specyficznych białek niszczących nowotwór. Jednorazowe podanie leku powoduje, że utrzymuje się on całymi latami w organizmie człowieka zwalczając nowotwór, jeśli ten próbuje się jeszcze raz aktywować.
Cykl terapii CAR-T
- Leukafereza (pobieranie limfocytów T)
Białe krwinki (limfocyty) są pobierane od pacjenta z chorobą nowotworową z wykorzystaniem specjalnej procedury. Następnie są one zamrażane i wysyłane do specjalistycznego laboratorium w celu wytworzenia z nich limfocytów CAR-T.
- Transfer genu (genetyczna modyfikacja limfocytów T)
Limfocyty T pobrane od pacjenta są modyfikowane genetycznie (programowane) w laboratorium, tak aby na ich powierzchni był obecny receptor CAR, a następnie namnażane. W ten sposób uzyskiwany jest limfocyt CAR-T. R Receptor CAR gwarantuje, że limfocyt T będzie rozpoznawał komórki nowotworowe występujące u pacjenta, wiązał się z nimi swoiście na zasadzie zamka i klucza oraz pobudzał limfocyty do ich zabijania.
- Namnażanie i kontrola jakości
Limfocyty CAR-T są namnażane, testowane pod kątem spełniania rygorystycznych kryteriów jakości i wysyłane z powrotem do lekarza prowadzącego pacjenta.
- Leczenie pomostowe
Już po kwalifikacji do terapii CAR-T i pobraniu komórek do ich wytworzenia, jest czas, w którym można, a w części przypadków należy, kontynuować leczenie, by nie doszło w tym czasie do niekontrolowanego postępu choroby.
- Przygotowawcza chemioterapia
Bezpośrednio przed wykonaniem wlewu limfocytów CAR-T niszczy się jak najwięcej limfocytów T pacjenta poprzez zastosowanie stosunkowo łagodnej chemioterapii. Zapewnia to lepsze warunki dla limfocytów CAR-T.
- Wlew limfocytów CAR-T
Zmodyfikowane genetycznie limfocyty CAR-T są podawane pacjentowi dożylnie. Następnie wiążą się z komórkami nowotworowymi posiadającymi antygen CD19 i je niszczą. Są to żywe komórki, które nadal mogą się namnażać w organizmie i stworzyć tarczę chroniącą przed nowotworem krwi przez dłuższy czas. Działaniem ubocznym jest niszczenie zdrowych limfocytów B, ale jest to efekt odwracalny.
Podanie CAR-T odbywa się poprzez wkłucie centralne. Preparat jest dostarczany na oddział w parach ciekłego azotu i rozmrażany dopiero po potwierdzeniu, że pacjent jest przygotowany do infuzji. Aby zminimalizować skutki uboczne, związane m.in. z obecnością środków konserwujących w preparacie, pacjent około 30-60 minut przed infuzją otrzymuje premedykację – paracetamol i lek przeciwhistaminowy.
Podanie musi się odbyć jak najszybciej po rozmrożeniu preparatu, ponieważ komórki CAR-T poza organizmem tracą żywotność (zalecany czas to 30 minut).
Czy leczenie CAR-T jest bezpieczne?
W zależności od indywidualnych reakcji pacjenta terapia CAR-T może wiązać się z różnymi wyzwaniami płynącymi z działań niepożądanych, dlatego infuzja zmodyfikowanych limfocytów T odbywa się zawsze w warunkach hospitalizacji i prowadzona jest wyłącznie w wyspecjalizowanych, certyfikowanych ośrodkach.
Eksperci podkreślają, że potrafią sobie coraz lepiej radzić z ewentualnymi działaniami niepożądanymi. Co więcej, badania pokazują, że bezpieczeństwo nowoczesnych terapii CAR-T jest coraz większe, a pojawienie się działań niepożądanych rzadziej wymaga hospitalizacji pacjenta.
Działania niepożądane występujące w krótkim czasie po podaniu CAR-T takie jak zespół wydzielania cytokin (Cytokine Release Syndrome, CRS) oraz neurotoksyczność (immune effector cell-associated neurotoxicity syndrome, ICANS) związane są przede wszystkim z aktywacją limfocytów T, natomiast długoterminowe działania niepożądane (zakażenia) wynikają z deplecji limfocytów B.
PRZEJDŹ DO: STRONA GŁÓWNA
źródła: zwrotnikraka.pl, chloniak.org, immuno-onkologia.pl, oli-onko.pl
Oby jak najszybciej pojawiło się więcej wskazań, bo teraz to to jednak nadal bardzo wąska grupa chorób, które można leczyć CAR-T.